„Warszawa oskarża” otwarta wśród ruin, przed kapitulacją Berlina

3 maja 1945 r. w ocalałym gmachu Muzeum Narodowego, pośród ruin Warszawy, otwarto wystawę „Warszawa oskarża” - jeszcze przed kapitulacją Berlina. Wśród eksponatów znalazła się odnaleziona po latach głowa pomnika Adama Mickiewicza, wysadzonego przez Niemców.

Jak pisze Piotr Semka, wystawa dokumentowała zniszczenie Warszawy i zrabowane lub zdewastowane dzieła sztuki - w tym obrazy pocięte niemieckimi bagnetami. Jednym z eksponatów była odnaleziona po wojnie głowa z wysadzonego przez Niemców pomnika Mickiewicza, dziś przechowywana w Muzeum Literatury; tę samą głowę pokazano osiemdziesiąt lat później na berlińskiej wystawie „Gewalt ausstellen” w Niemieckim Muzeum Historycznym, poświęconej właśnie pierwszym powojennym ekspozycjom o zbrodniach nazistowskich.

Wystawa zaspokajała realną społeczną potrzebę pokazania skali niemieckich prześladowań, ale komunistyczne władze szybko wykorzystały ją politycznie - do legitymizowania ekipy Bolesława Bieruta i mobilizowania do odbudowy stolicy. 21 września 1945 r. dyrektor Muzeum Narodowego Stanisław Lorentz oprowadził po ekspozycji gen. Dwighta Eisenhowera; władze nagłośniły to jako pośrednie uznanie nowego rządu, choć musiały przy tym tolerować spontaniczne, proamerykańskie manifestacje warszawiaków liczących na demokratyzację Polski.

Gdy skróconą wersję wystawy pokazano w 1947 r. w Wiedniu, nieznani sprawcy zawiesili obok hasła „Warszawa oskarża” transparent „12 milionów Niemców oskarża Warszawę” - odwołanie do roszczeń niemieckich ziomkostw, które ujawniło, jak silne wciąż były nastroje odwetowe.